Bonen en erwten zijn de makkelijkste gewassen om zelf zaad van te winnen. De zaden zijn groot, de peulen drogen gewoon aan de plant en de bloemen van sperziebonen en erwten bestuiven zichzelf meestal al voordat ze opengaan, zodat de volgende generatie zuiver opkomt. Bewaar dit jaar een handvol zaad van je beste planten en je hebt het zaaigoed voor volgend jaar al in een pot staan — elk seizoen weer een beetje beter aangepast aan jouw tuin.
In deze gids lees je van welke bonen en erwten je zaad kunt winnen, wanneer de peulen rijp zijn, hoe je het zaad droogt en bewaart en hoe je ongedierte uit de pot houdt. De basis van zaad winnen voor alle gewassen vind je in onze gids over zaad winnen.
- Makkelijkst sperziebonen en erwten: zelfbestuivend, kruisen nauwelijks
- Oogsten als de peulen droog en papierachtig zijn en de zaden rammelen
- Drogen nog 1–2 weken binnen, tot de zaden hard zijn
- Bewaren koel, donker en droog; ongeveer drie jaar kiemkrachtig
Van welke bonen en erwten win je zaad?
Win alleen zaad van open bestoven rassen, oude rassen of andere zaadvaste rassen. Zaad van F1-hybriden komt niet zuiver op: de planten die eruit groeien, zijn een mengeling van de ouders. Onze gids over oude rassen en F1-hybriden legt het verschil uit.
Hoe zorgvuldig je te werk moet gaan, hangt af van het gewas. Sperziebonen (Phaseolus vulgaris) en erwten (Pisum sativum) kruisen zelden, dus voor eigen gebruik is een paar meter tussen de rassen genoeg. Bij pronkbonen en tuinbonen ligt dat anders: bijen brengen hun stuifmeel van bloem naar bloem, waardoor verschillende rassen makkelijk met elkaar kruisen. Kweek van elk maar één ras als je zaad wilt winnen dat zuiver blijft, of neem een beetje variatie voor lief.
Wanneer zijn de peulen rijp?
Laat de peulen die je voor zaad wilt gebruiken aan de plant hangen, tot lang nadat je ze anders zou plukken om te eten. Markeer ze met een draadje wol, zodat ze niet per ongeluk geoogst worden. Ze zijn rijp als de peulen bleek en papierachtig zijn geworden, of bruin en leerachtig bij tuinbonen, en de zaden erin rammelen. Dat duurt meestal zes tot acht weken nadat de peulen eetrijp zijn, dus pluk tegen het eind van de zomer van een paar planten niets meer.
Wordt het in de herfst nat voordat de peulen droog zijn, trek dan de hele planten uit en hang ze ondersteboven in een droge schuur of kas om verder af te rijpen.
- Kies je beste planten Win zaad van gezonde, productieve planten met peulen die typisch zijn voor het ras. Sla planten over die vroeg doorschoten of ziek waren.
- Laat de peulen aan de plant drogen Wacht tot de peulen papierachtig zijn en de zaden rammelen. Pluk op een droge dag.
- Doppen en uitspreiden Haal de zaden uit de peulen en leg ze in één laag op een dienblad of een vel papier, op een warme, luchtige plek.
- Laat ze nog één tot twee weken drogen Het zaad is droog als je nagel er geen deukje meer in maakt en een boon onder een hamerslag in stukken springt in plaats van plat te gaan.
- Eerst invriezen, dan opbergen Leg het volledig droge zaad twee tot drie dagen in de vriezer om eventuele eitjes van de bonenkever te doden, en laat het weer op kamertemperatuur komen voordat je het verpakt.
Bonen en erwten vergeleken
Makkelijk zuiver te houden
Zelfbestuivend; een paar meter afstand is genoeg.
- Stambonen, stokbonen en borlottibonen
- Erwten, peultjes en suikererwten
- Ideaal om mee te beginnen als je zelf zaad gaat winnen
Kruisen makkelijk
Bestoven door bijen; kweek één ras om het zuiver te houden.
- Pronkbonen
- Tuinbonen
- Win zaad van minstens zes planten om het ras vitaal te houden
Zelf gewonnen zaad bewaren
Doe het zaad in papieren zakjes met de rasnaam en het jaartal erop, en bewaar die zakjes in een luchtdichte pot of trommel op een koele, donkere en droge plek. Een zakje silicagel of een lepel droge rijst in de pot neemt vocht op. Zo bewaard blijft zaad van bonen en erwten ongeveer drie jaar kiemkrachtig. Twijfel je of een oude partij nog goed is? Onze gids over hoe lang zaad houdbaar is beschrijft een eenvoudige kiemproef.
Veelgemaakte fouten
- Zaad winnen van F1-hybriden. De volgende generatie lijkt niet op de ouderplant.
- Peulen te vroeg plukken. Groene peulen geven zaad dat nog niet volgroeid is. Wacht op droge, rammelende peulen.
- Zaad opbergen voordat het helemaal droog is. Vochtig zaad gaat in een pot schimmelen.
- Het invriezen overslaan. Larven van de bonenkever kunnen tijdens de opslag uitkomen en het zaad uithollen.
- Geen etiketten. Tegen het voorjaar lijken alle bewaarde bonen op elkaar. Zet overal een etiket op.
Veelgestelde vragen
Kan ik zaad winnen van gedroogde bonen uit de winkel?
Soms, maar het kan gaan om rassen die niet bij jouw klimaat passen, of om bonen die voor de opslag behandeld zijn. Zaad van planten die je zelf hebt gekweekt, is betrouwbaarder.
Komen mijn pronkbonen zuiver op uit eigen zaad?
Alleen als er in de buurt geen ander ras pronkbonen heeft gebloeid, want bijen kruisen ze makkelijk. Eén ras kweken is de eenvoudigste oplossing.
Van hoeveel planten moet ik zaad winnen?
Bij erwten en sperziebonen zijn een paar planten genoeg. Win bij pronkbonen en tuinbonen zaad van minstens zes planten om het ras gezond te houden.
Hoe lang blijft zelf gewonnen zaad van bonen en erwten goed?
Ongeveer drie jaar als je het droog en koel bewaart, vaak nog langer. Test oud zaad voordat je het zaait.
Eén pot met eigen zaad is het zaaigoed voor een heel jaar. Bekijk erwtenzaad, sperziebonen, pronkbonen en tuinbonen, neem een kijkje in de complete zadenwinkel, of ontdek de rest van onze kweekgidsen.
