Basilicum kweken uit zaad (Ocimum basilicum)

Basilicum is het kruid dat de meeste mensen als eerste proberen en dat het vaakst tegenvalt: zaailingen die wekenlang stilstaan, planten die na één koele nacht zwart worden, een pot uit de supermarkt die binnen twee weken inzakt. Bijna al die mislukkingen komen op hetzelfde neer. Ocimum basilicum is een tropische plant die tegelijk warmte en veel licht wil, en in een Brits voorjaar krijgt hij die twee zelden samen vóór mei. Zorg voor de juiste timing en temperatuur, en basilicum is een van de snelste en productiefste kruiden die je uit zaad kunt kweken. Deze gids laat zien wanneer en hoe je basilicum zaait, hoe je hem door te toppen tot een bossige plant maakt, welke typen de moeite waard zijn en wat je doet als het seizoen ten einde loopt.

• Zaaien Half maart–mei binnen bij 20–25 °C · buiten pas vanaf juni
• Kieming 5–10 dagen bij warmte · traag en onregelmatig onder 18 °C
• Standplaats Volle zon, beschut, goed doorlatende potgrond · 's nachts nooit onder 10 °C
• Oogst Vanaf zo'n 6 weken na het zaaien · buiten juli–september

Waarom basilicum anders is dan andere kruiden

De meeste kruiden uit onze beginnersgids voor kruiden uit zaad — peterselie, bieslook, koriander, dille — zijn planten van het koele seizoen die een koude nacht makkelijk doorstaan. Basilicum niet. Hij komt uit de tropen, vorst doodt hem in één keer, en al ver daarvoor loopt hij schade op: onder ongeveer 10 °C krijgen de bladeren donkere vlekken en stopt de groei gewoon. Een plant die in mei kou heeft gehad, kan wekenlang blijven kwijnen.

Dat is het allerbelangrijkste om te begrijpen als je basilicum uit zaad kweekt: warmte is belangrijker dan een vroege start. Zaaien in februari lukt alleen met een verwarmde kweekbak én een kweeklamp; half maart tot mei is de betrouwbare periode, met zaaisels in juni en begin juli voor een oogst in de nazomer.

Zo zaai je basilicum

Basilicumzaad is klein en zwart en heeft één merkwaardige eigenschap: zodra het nat wordt, zwelt de zaadhuid op tot een doorzichtige gel. Met die gel houdt het zaad vocht vast, en het is ook de reden dat te dicht gezaaide basilicum verandert in een kleverige, overvolle mat die vraagt om kiemschimmel. Zaai dun, dek licht af en geef water van onderen.

Zaai 3–5 zaadjes per cel met fijne zaaigrond, dek ze af met hooguit 2–3 mm zaaigrond of vermiculiet en houd ze op 20–25 °C — in een kweekbak of een warme kamer, niet op een koude vensterbank. De zaailingen verschijnen na vijf tot tien dagen; zet ze meteen op de lichtste plek die je hebt. Basilicum die te weinig licht krijgt, vormt dezelfde bleke, uitgerekte stengels die we beschrijven in onze gids over lange, slappe zaailingen.

Doorkweken: verpotten, uitplanten en toppen

Basilicum heeft veel meer last van koude, natte wortels dan van een kleine pot, dus geef 's ochtends water, aan de voet van de plant. Zodra de zaailingen hun eerste paar echte blaadjes hebben, verpot je elk groepje in zijn geheel naar een pot van 9 cm — een kluitje van drie of vier plantjes groeit uit tot één bossige plant.

Basilicum gaat pas naar buiten als de nachten boven 10 °C blijven, en in het grootste deel van Groot-Brittannië is dat begin tot half juni, na een week afharden. Kies de warmste, meest beschutte plek die je hebt en zet de planten 20–30 cm uit elkaar (15–20 cm voor de kleinbladige struiktypen), of houd ze onder glas of in potten op een zonnig terras.

De stap die echt het verschil maakt, is toppen. Heeft een plant drie of vier paar bladeren en is hij zo'n 15 cm hoog, knip dan de top af net boven het tweede bladpaar. Uit de bladoksels onder de knip groeien twee nieuwe scheuten; top die op hun beurt, en binnen een paar weken heb je een vertakte, bladrijke struik in plaats van één stengel.

1. Zaai warm, zaai dun Half maart tot mei, 3–5 zaadjes per cel, 2–3 mm diep, bij 20–25 °C. Geef water van onderen.
2. Geef zoveel mogelijk licht Zet de zaailingen op de lichtste plek zodra ze opkomen, of bij vroege zaaisels onder een kweeklamp.
3. Verpot als groepje Zet bij de eerste echte blaadjes elk groepje ongesplitst in een pot van 9 cm. Geef 's ochtends water, aan de voet.
4. Top bij 15 cm Knip net boven het tweede bladpaar. Herhaal dit bij elke nieuwe scheut voor een bossige plant.
5. Plant uit in juni Alleen als de nachten boven 10 °C blijven, na het afharden. Volle zon, beschut, 20–30 cm uit elkaar.
6. Oogst van bovenaf Knip altijd een stengeltop boven een bladpaar af en pluk nooit de grote onderste bladeren. Knijp bloemknoppen eruit zodra ze verschijnen.

Basilicum oogsten — en de bloei tegenhouden

Je kunt zo'n zes weken na het zaaien beginnen met plukken. Oogst op dezelfde manier als je topt: knip de top van een stengel af net boven een bladpaar, zodat de plant bij elke oogst bossiger wordt.

Zodra basilicum bloeit, worden de bladeren kleiner en taaier, dus knijp de bloeiaren eruit zodra ze verschijnen (de bloemen van Thaise basilicum en 'Blue Spice' zijn eetbaar en geliefd bij bijen — laat er gerust een paar staan). Verse basilicum heeft een hekel aan de koelkast: onder ongeveer 10 °C worden de bladeren binnen een dag zwart, dus zet geknipte stengels in een glas water op het aanrecht.

Typen basilicum om te kweken

Dit zijn allemaal vormen van Ocimum basilicum, en ze groeien allemaal op dezelfde manier; wat verschilt, is de bladgrootte, de smaak en hoe compact de plant blijft. Onze basilicumcollectie omvat elke groep:

• Zoete of Genovese basilicum ('Italiano Classico', de grootbladige zoete basilicums) — de klassieke pestobasilicum, 40–60 cm hoog.
• Slabladbasilicum ('Napolitano', 'Bolloso Napoletano', 'A Foglie di Lattuga') — enorme, gekrulde bladeren die wat milder van smaak zijn.
• Struik- of Griekse basilicum ('Bascuro', 'Bush Ball', 'Fine Green Bush', kleinbladige typen) — compacte, bolvormige plantjes met piepkleine blaadjes, het best voor potten.
• Paarse basilicum ('Dark Opal', 'Red Rubin', 'Purple Ruffles', 'Red Lizzy', 'Rosie') — trager en gevoeliger voor kou; geef ze de warmste plek.
• Basilicum met een bijzondere smaak — Thaise basilicum en 'Siam Queen' (anijssmaak, kan goed tegen roerbakken), citroenbasilicum, kaneelbasilicum en 'Blue Spice'.

Basilicum in herfst en winter

In oktober is het buiten gedaan met basilicum: de eerste koude nacht kleurt hem zwart en de eerste vorst doodt hem. Pluk alles voordat het zover is. Basilicum laat zich slecht drogen — hij verliest het grootste deel van zijn smaak — dus vries hem liever in, fijngehakt in olie in ijsblokjesvormen of als pesto, zoals beschreven in onze gids over kruiden oogsten en drogen voor de winter.

Sommige van onze basilicums zijn gemarkeerd om het hele jaar door te zaaien, maar wees realistisch wat het licht betreft. Van november tot februari krijgt basilicum op alleen een vensterbank niet genoeg licht, en dan blijft hij stilstaan of gaat hij rotten. Met een kweeklamp op een timer van 12–14 uur en een warme kamer voorziet een pot kleinbladige struikbasilicum je de hele winter van blaadjes — zie kruiden binnen kweken in de winter. Zonder lamp is basilicum als microgroenten, geknipt na twee of drie weken, de betere optie voor de winter.

Veelgemaakte fouten

• Te vroeg zaaien in de kou — zaad dat je in februari op een koele vensterbank zaait, wordt ingehaald door een zaaisel van april in een warme kweekbak.
• Uitplanten in mei — één nacht onder 10 °C zet basilicum wekenlang terug. Wacht tot juni, of houd hem onder glas.
• 's Avonds water geven — staan de wortels 's nachts koud en nat, dan krijgen zaailingen kiemschimmel en oudere planten wortelrot.
• De onderste bladeren plukken — oogst altijd vanaf de top, boven een bladpaar, zodat de plant zich vertakt.
• Een supermarktpot laten zoals hij is — in die potten staan tientallen zaailingen op elkaar gepropt. Splits zo'n pot in vier of vijf groepjes en pot die apart op, dan groeien ze nog maandenlang door.

Veelgestelde vragen

Hoe lang duurt het voordat basilicum kiemt?
Vijf tot tien dagen bij 20–25 °C. In een koele kamer kan het drie weken duren of helemaal mislukken. Onze gids over waarom zaad niet kiemt behandelt de andere oorzaken.

Kan ik basilicum direct buiten zaaien?
Alleen vanaf juni, als de grond echt warm is. Binnen beginnen vanaf half maart geeft een veel langere oogst.

Waarom worden mijn basilicumblaadjes zwart of geel?
Zwarte vlekken betekenen bijna altijd kou — een nacht onder 10 °C, koude tocht of de koelkast. Vergelende onderste bladeren komen meestal door te veel water. Vergeling met een grijspaars donslaagje aan de onderkant van de bladeren is valse meeldauw van basilicum: verwijder aangetaste planten, geef water aan de voet en zorg voor meer luchtcirculatie.

Is basilicum een goede buurplant voor tomaten?
Ja — ze willen dezelfde warmte, zon en watergift, dus ze delen met plezier een kas of een zonnig bed. Zie combinatieteelt en onze gids over tomaten kweken uit zaad. Oost-Indische kers is een goede derde partner als vangplant voor bladluizen, en in de herfst kun je zaad winnen van Oost-Indische kers voor het bed van volgend jaar.

Een paar warme weken in het voorjaar is alles wat basilicum vraagt, en de beloning is een zomer vol verse blaadjes voor een fractie van de prijs van supermarktpotjes. Bekijk ons zaad van basilicum en biologische basilicum — maar ook de bredere collecties keukenkruiden en kruidenzaden, en alles wat we gemarkeerd hebben voor zaaien in maart. Meer vind je in onze zaadcollecties en kweekgidsen.